Tôi từng nghĩ mình ghét những cuộc nói chuyện nhạt nhẽo. Nói chuyện phiếm làm gì? Mất thời gian. Không ra quyết định nào, không thêm giá trị nào, chỉ toàn chuyện không đâu. Tôi tránh dần. Không trà đá. Không xã giao. Không “vòng vo”.
Cho đến một ngày, tôi thấy mình làm được nhiều hơn – và cô đơn hơn bao giờ hết.
Hiệu suất – tôn giáo mới của thời hiện đại
Chúng ta sống trong một kỷ nguyên mà mọi thứ đều được tính. Một cuộc họp cần có agenda, một mối quan hệ cần có outcome, một buổi trò chuyện cũng phải “giải quyết được vấn đề gì đó”. Sự hiệu quả lên ngôi, kéo theo một lằn ranh lạnh: điều gì không sinh lợi sẽ bị loại bỏ, điều gì không giúp tôi tiến lên sẽ bị né tránh.
Và rồi, từng chút một, những điều tưởng như “vô ích” bắt đầu biến mất. Những cuộc ngồi chơi không mục đích, những lần đi bộ không đo bước chân, những câu chuyện lan man chẳng đi đến đâu. Chúng ta không gọi điện cho ai chỉ để nói “Mình nhớ bạn”, không ghé qua nhà ai mà không báo trước, không ngồi im bên nhau mà không thấy áy náy vì “chưa làm gì cả”.
Tôi nhớ có lần về quê, ngồi với bà nội trên hiên nhà. Bà không nói gì nhiều, chỉ bóc đậu phộng và đẩy qua phía tôi từng hạt. Tôi ngồi đó, tay cầm điện thoại, lòng bồn chồn vì inbox chưa trả lời, deadline chưa xong. Bà hỏi: “Về mà sao không yên?” Tôi cười gượng: “Dạ, bận thôi bà.” Bà gật đầu, không hỏi thêm. Mấy năm sau, khi bà mất, tôi mới nhớ ra: buổi chiều hôm đó, bà chỉ muốn tôi ở đó, không cần làm gì cả. Nhưng tôi đã không cho phép mình được “vô ích” dù chỉ một tiếng đồng hồ.
Nhưng chính những điều vô ích đó mới làm ta người.
Ngày xưa, con người sống nhờ cộng đồng. Không ai sống sót một mình. Việc mổ lợn, ăn cỗ, đi cấy chung, không phải vì ai cũng thích, mà vì cần nhau. Và trong cái cần ấy, sinh ra mối liên hệ, dù vụng về, vẫn thật. Còn bây giờ, ta đủ độc lập để không cần ai, nhưng cũng đủ cô đơn để thấy hụt hẫng mỗi khi đêm về.
Khi hiệu suất trở thành chuẩn đạo đức, thì sự vô ích, lại là nơi trú ẩn cuối cùng của tính người.
Cô đơn không phải vì thiếu người – mà vì thiếu “khoảng không vô nghĩa”
Cô đơn không nằm ở chỗ có ai quanh mình hay không. Mà ở chỗ: không còn ai đủ thân để mình dám lãng phí thời gian cùng họ. Không còn ai để ngồi mà không cần nói gì, không còn ai để chia sẻ chuyện chẳng đầu đuôi, không còn ai để khóc xong không cần giải thích.
Chúng ta không thiếu kết nối. Ta chỉ thiếu những kết nối không bị đo đếm.
Tôi có một người bạn từ thời cấp ba. Chúng tôi không gặp thường xuyên, chẳng nhắn tin hàng ngày, cũng chẳng có “lý do chính đáng” để liên lạc. Nhưng mỗi lần gặp, dù cách nhau cả năm, chúng tôi vẫn ngồi im lặng được ba mươi phút đầu mà không thấy ngượng. Uống cà phê, nhìn ra đường, thỉnh thoảng cười vì một điều gì đó cả hai đều hiểu mà không cần nói. Tôi không biết gọi mối quan hệ đó là gì. Nhưng tôi biết, đó là thứ tôi sợ mất nhất.
Phần người – không tối ưu được
Con người không được sinh ra để tối ưu. Tim không đập theo KPI. Nỗi nhớ không tuân theo lịch họp. Một cái ôm đúng lúc có thể cứu cả một linh hồn, dù nó chẳng “tăng hiệu suất” gì.
Đôi khi, chính việc không làm gì cùng nhau, lại là điều quý giá nhất. Vì trong khoảnh khắc đó, bạn không phải chứng minh bạn là ai, không phải hữu dụng, không phải đóng vai trò gì. Bạn chỉ cần là bạn. Và người kia vẫn ở đó.
Tôi không cần một cuộc trò chuyện hiệu quả
Tôi cần ai đó để ngồi cùng khi chẳng có gì để nói, để kể những chuyện chẳng ai hỏi, để không phải luôn “có lý do” khi muốn ở cạnh nhau. Bởi tôi đã có quá đủ “hữu ích” trong công việc, trong học tập, trong mọi to-do-list. Nhưng phần người trong tôi thì đang khát một điều gì đó vô ích nhưng thật, nhẹ nhưng chạm, không hiệu quả nhưng có mặt.
Hiệu suất có thể giúp ta làm chủ thời gian. Nhưng chỉ sự vô ích có tính người, mới giúp ta chạm vào nhau.
Nếu bạn có ai đó mà bạn có thể ngồi cạnh mà không làm gì cả, không nói gì cụ thể, không cần kết luận điều gì, thì hãy gọi cho họ hôm nay. Không cần lý do. Chỉ cần hỏi: “Bạn khỏe không?” hoặc đơn giản hơn: “Mình nhớ bạn.”
Bởi giữa một thế giới đang chạy đua tối ưu, những người cho phép ta được vô ích bên cạnh họ, chính là những người đang giữ ta lại làm người.